Home > ડો.શરદ ઠાકરની નવલિકાઓ > સામેની ફૂટપાથ ઉપર લૂતાં હો બાળક ભૂખ્યાં પેટે આંસુ પીને ઊના શ્વાસે, સામેની ફૂટપાથે કોઈ હોટલ આલીશાન મળેને, ત્યારે સાલું લાગી આવે

સામેની ફૂટપાથ ઉપર લૂતાં હો બાળક ભૂખ્યાં પેટે આંસુ પીને ઊના શ્વાસે, સામેની ફૂટપાથે કોઈ હોટલ આલીશાન મળેને, ત્યારે સાલું લાગી આવે

રાજેશ કયારનો પપ્પા ઘેર આવે એની રાહ જોઈને બેઠો હતો. આવતીકાલે કાઁલેજની ફી ભરવાનો છેલ્લો દિવસ. આજે તો નક્કી પપ્પા વ્યવસ્થા કરીને જ આવશે. પૈસા લાવશે. સવારે આઁફિસ ખૂલતાંવેંત એ ફીની રકમ જમા કરી દેશે. પછી છ મહિનાની શાંતિ.

પ્રાણલાલ આવ્યા. સીધા હાથ-પગ ધોઈને જમવા બેસી ગયા. દીકરાની સામે નજર પણ ન ફેંકી. તપેલાનું ઢાંકણું ખોલીને બે ચમચા ખીચડી થાળીમાં નાખી ન નાખી અને કોળીયા ભરવા માંડયા.

રાજેશ આશાભરી નજરે બાપને જોઈ રહ્યો. મા હતી, પણ બિમાર હતી. ભોજનમાં ખીચડી સિવાય બીજું કશુંય વધારે રાંધવાની એની શારીરિક હાલત ન હતી અને પ્રાણલાલની આર્થિક હાલત ન હતી.

રાજેશ સમજી ગયો કે પપ્પા આંખ ચોરાવી રહ્યા છે. એ ચૂપચાપ બેસી રહ્યો. પ્રાણલાલ જમી રહ્યા એટલે રાજેશે શરૂઆત કરી: ”પપ્પા, આજે…”

”હા, બેટા ! મને યાદ છે.” આટલું બોલીને પ્રાણલાલ પાણીયારા તરફ વળી ગયા: ”પણ દીકરા, માંડ માંડ ચારસોનો જોગ ખાધો છે. બાકીના સો રૂપિયા માટે સાત બારણાં ખખડાવી જોયાં, પણ એકેય ખૂલ્યું નહીં. એક દિવસ ખમી જા. કદાચ કાલ રાત સુધીમાં…”

”પપ્પા, હું તો ખમી જઉં, પણ મારી કાઁલેજવાળા નહીં ખમે. કાલનો દિવસ આખરી દિવસ છે. આની પહેલાં ત્રણ-ત્રણ વાર મને વધારાની મુદત મળી ચૂકી છે. છેલ્લાં ત્રણ દિવસથી તો નોટીસબોર્ડ ઉપર મારું નામ પણ ચડયું છે. પપ્પા, મને શરમ આવે છે.”

પ્રાણલાલ ઢીલા પડી ગયા: ”બેટા, શરમ તો મનેય આવે છે, તારા કરતાં પણ વધારે. પણ શું કરું ? ઘરમાં હવે ગીરવે મૂકવા જેવું પણ કશું બચ્યું નથી.”

પ્રાણલાલની વાત સાચી હતી. રાજેશની શરમ કરતાં એમની શરમ વધુ મોટી હતી. રાજેશની આબરૂ એના મિત્રો પાસે ઘટી રહી હતી, જ્યારે અહીં તો એક બાપ એના દીકરા આગળ છોભીલો પડી રહ્યો હતો.

બીજા દિવસે કાઁલેજે જતી વખતે રાજેશ ભયંકર તણાવમાં હતો. આ મેડીકલ કાઁલેજનું છેલ્લું વર્ષ હતું અને ફી ન ભરી શકવાને કારણે અભ્યાસ અટકી પડે એ એના દિમાગમાં કેમેય કરીને ઊતરતું ન હતું. એ સાંજે એ ઘેર આવ્યો ત્યારે ફી ભરાઈ ગઈ હતી. બાકીના ખૂટતાં સો રૂપિયાની વ્યવસ્થા રાજેશે જાતે જ કરી લીધી હતી.

એ ઘરે આવ્યો, અને એની પથારીવશ માનાં મોંમાંથી દીકરાને જોઈને ચીસ નીકળી ગઈ: ”રાજુ, બેટા ! આ શું ? માથે ટકો શેનો ?”

”કંઈ નથી, મમ્મી ! કાઁલેજમાં એક મિત્ર જોડે શરત મારી હતી.”

”અને તું શરત હારી ગયો ?”

”ના, મમ્મી ! જીતી ગયો. સો-સો રૂપિયાની શરત હતી. એણે કહ્યું કે માથે ટકો કરાવીને કાઁલેજમાં આવે તો સો રૂપિયા તારા ! નહીંતર તું હાર્યો. તારે મને સો રૂપિયા આપવાના !”

મમ્મીની આંખો છલકાઈ ઊઠી: ”બેટા, સો રૂપિયા ખાતર તેં માથું મુંડાવ્યું ?”

”ના, મમ્મી ! સો રૂપિયા માટે નહીં, પણ ડોકટર બનવા માટે. કાઁલેજની ફી ભરવામાં એટલી જ રકમ ખૂટતી હતી અને તું શા માટે રડે છે ? મેં તો ખાલી વાળ કપાવ્યા છે, માથું થોડું કપાવ્યું છે ?”

રાત્રે પ્રાણલાલ ઘરે આવ્યા, ત્યારે એ પણ વાળ વગરના મસ્તકવાળા વારસદારને જોઈને હચમચી ગયા. આવું અપશુકનિયાળ કૃત્ય કરવા બદલ સામાન્ય સંજોગોમાં કોઈ પણ બાપ દીકરા ઉપર ઊકળી પડે, પણ પ્રાણલાલ ગરમ થવાની સ્થિતિમાં ન હતા. આજે પણ એ સો રૂપિયાની સગવડ કર્યા વગર જ ઘરે આવ્યા હતા. પૈસાનો અભાવ ઘણીવાર દિમાગનો પારો નીચો રાખવા માટે જવાબદાર હોય છે.

હમણાં વરસો બાદ રાજેશને મળવાનું થયું, ત્યારે મને જાણવા મળ્યું કે મસ્તકનું મુંડન કરાવવાની શરત પણ રાજેશે જ ઊભી કરેલી હતી. સામે ચાલીને એણે એક ધનિક કુટુંબના નબીરાને આવી શરત માટે ઉશ્કેર્યો હતો અને એ રીતે એણે ફી માટેના ખૂટતા પૈસા ”કમાઈ” લીધા હતા.

પણ દરેક ક્રિયાની એક પ્રતિક્રિયા પણ હોય જ છે. ઘણીવાર એ જોઈ શકાતી નથી. પ્રતિક્રિયા કયારેક દિમાગમાં જ ઊકળતા પાણીની જેમ ખદબદતી રહે છે. રાજેશની બાબતમાં પણ આવું જ હતું. માથું મુંડાવવું પડયું એ કંઈ એનો શોખ ન હતો, ચાલાકી પણ ન હતી, એ તો હતી મજબુરી અને મજબુરી એનો ભોગ બનનાર વ્યકિતના દિલોદિમાગમાં કિંગ કોબ્રાની દાઢમાં હોય એના કરતાં પણ અનેકગણું વધારે વિષ કાયમ માટે ભરી દેતી હોય છે.

રાજેશના દિમાગમાં પણ આવું જ કાતિલ વિષ જમા થઈ રહ્યું હતું. એ મનોમન આપણા સમાજને કહી રહ્યો હતો: ”થોડો સમય જવા દો. એક વાર હું ડોકટર બનીને બહાર પડું, પછી તમારી વાત છે ! મારા ગુમાવેલા એક એક વાળનાં બદલામાં હું એક એક હજાર રૂપિયા વલૂલ ન કરું તો મારું નામ રાજેશ નહીં.

આ ઝેર હતું અને કાતિલ ઝેર હતું. એક જુવાન ડોકટર જમાનાની થપ્પડો ખાઈને બહુ કઢંગી રીતે ઘડાઈ રહ્યો હતો અને આ કંઈ પહેલવહેલી થપ્પડ ન હતી. આની પહેલાં પણ અનેક વાર આવું જ બન્યું હતું. પ્રસંગો જુદા હતા, મજબુરી એક જ હતી !

કયારેક આખો કલાસ પિકનિક ઉપર જઈ રહ્યો હોય, મિત્રો રાજેશને પણ જવા માટે આગ્રહ કરે, ત્યારે એ ના ન કહી શકતો. પછી છેક છેલ્લી ઘડીએ કોઈ બહાનું રજુ કરીને એ ખસી જતો. દિમાગની દાઢમાં ઝેરનું એક નવું બુંદ ઉમેરાઈ જતું. એ દ્રઢ નિર્ધાર કરી લેતો: ”બસ, ડોકટર બની જઉં એટલી જ વાર છે. અત્યારે મારી પાસે દસ કિલોમીટર દૂર આવેલા પિકનિકના સ્થળૂ જવાના પૈસા નથી. કંઈ વાંધો નહીં. ડોકટર બનીને તમને લૂંટીશ. બેંકના ખાતાં છલોછલ કરી દઈશ. આઠ મહિના ”પ્રેકટીસ કરીશ અને બાકીના ચાર મહિના ”વર્લ્ડ ટૂર ઉપર ફરવા ઊપડી જઈશ.

માત્ર બે જોડ કપડાં ઉપર કાઁલેજનો રંગીન કાળ પસાર કરતી વખતે એ વસ્ત્રોનો એક એક તાર ઝેરી બની જતો: ”બસ, હવે ઝાઝી વાર નથી. ચાર-પાંચ વરસ જ. પછી મારા વોર્ડરોબમાં પાંચસો-હજાર કપડાં હશે.

એવું ન હતું કે એના પપ્પા કશું કમાતા ન હતા. પ્રાણલાલ ખાનગી પેઢીમાં મામુલી પગારની નોકરીમાં હતા. કુટુંબ બહુ મોટું ન હતું. બે દીકરા હતા અને બે માણસ પોતે હતા. પણ એક તો પગાર ટૂંકો અને એમાં પત્નીની બિમારી ભળી. લાકડી જેવા હતા, એમાંથી સળી જેવા બની ગયા. દુર્ભાગ્યે દલિત પણ નહોતા, બ્રાહ્મણ હતા, એટલે સરકાર તરફથી એક પૈસાની પણ આર્થિક સહાય કે ફી માફીનો પ્રશ્ન જ રહેતો નહોતો.

આવી હાલતમાં રાજેશે છેલ્લાં વરસની છેલ્લી પરીક્ષા આપી. પાસ થઈ ગયો. હવે પછીનું એક વર્ષ ઈન્ટર્નશીપનું હતું. પછી આગળની જિંદગી અનેક વિકલ્પો બનીને એની નજર સામે ઊઘડતી હતી. અમેરિકા જવું, ભારતમાં રહીને પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન કરવું, પ્રાઈવેટ પ્રેકટીસ કરવી કે સરકારી નોકરી સ્વીકારી લેવી.

સૌથી સીધો અને સહેલો માર્ગ સરકારી નોકરીનો હતો. બીજા રસ્તાઓમાં મૂડીરોકાણ આવશ્યક હતું. એણે નોકરી સ્વીકારી લીધી. વાસ્તવમાં એણે પસંદ કરેલા આ એક જ ઉપાયમાં બબ્બે વિકલ્પો એકસામટા સમાઈ જતા હતા. એણે નક્કી કરી રાખ્યું હતું કે સરકારી નોકરીમાં મોટા ભાગના તબીબો કરે છે એમ એ પણ કરશે. નાનાં શહેરોમાં કે પ્રાયમરી હેલ્થ સેન્ટરોમાં અસંખ્ય ડોકટરો સરકારી ખુરશીમાં બેસીને દરદીઓને તપાસતા હોય છે, એમને સરકારી ગોળીઓ ખવડાવતા હોય છે અને બદલામાં દરદીઓ ‘રાજીખુશીથી’ જે કંઈ ”બક્ષીસ આપે એનો નતમસ્તકે સ્વીકાર કરતા હોય છે. કેટલાક અણસમજુ લોકો આને લાંચ કે રીશ્વત જેવા નામથી બદનામ કરતા રહે છે. રાજેશે પણ નક્કી કરી લીધું કે ”મહાજન: યે ગત: સા પન્થા” !

એની નોકરીનો પ્રથમ દિવસ હતો. એણે જોયું કે એની સાથે બીજા ત્રણ તબીબો પણ હતા. પાંચ-સાત વરસથી નોકરીમાં હતા, એટલે ખાધે-પીધે સુખી હતા. ”બક્ષીસ”નું તંત્ર વ્યવસ્થિત રીતે ચાલી રહ્યું હતું. ગામડાંના અભણ દરદીઓ આવે, કેઈસ-પેપર કઢાવે, ડોકટર એને ગોળીઓ લખી આપે અને પછી… ? બાજુમાં ઉભેલો સરકારી વર્દી ધારણ કરેલો, ડોકટરનો મળતિયો દરદીના કાનમાં ફૂંક મારે ”વીસ રૂપિયા ટેબલ ઉપર મૂકી દો.” પેલા બાપડા માટે પૈસા મૂકયા વગર છુટકો જ ન મળે. ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય. સવાર-સાંજની ઓ.પી.ડી. પતે એટલે દરેક ડોકટર છલકાયેલી દાનપેટી ખીસ્સામાં ઠાલવીને ઘરે જાય. પહેલી તારીખે તગડો પગાર મળે એ આઈસ્ક્રીમની ઉપર ગોઠવેલી લાલ ચેરી જેવો મીઠો લાગે !

હવે ડોકટર બની ગયેલા રાજેશે આ જોયું. ભોજન જમતા પહેલાં જ એને ઓડકારની એંધાણી આવવા માંડી. એણે ઘંટડી મારી. વોર્ડબોયે પ્રથમ દર્દીને એની દિશામાં જવાનો સંકેત કર્યો. સાવ ગરીબ, ચિંથરેહાલ સ્ત્રી, કાંખમાં એના કૂળદીપકને તેડીને આવી. કૂળદીપક પણ પાછો ઓલવાઈ જવાની અણી ઉપર.

”શું થયું છે ?” ડો. રાજેશે પૂછૂયું.

”ઝાડા થઈ ગ્યા સે.” બાઈ બોલી: ”તઈણ દા’ડા થઈ ગ્યા. આજે તો ઊલટીયે ચાલુ થઈ સે. પેટમાં પાણીનું ટીપુંયે ટકતું નથી.”

”એમ ? તો તો પછી છોકરાને દાખલ કરવો પડશે.” રાજેશની આંખમાં ખણખણાતી ચમક હતી: ગ્લુકોઝનો બાટલો ચડાવવો પડશે. ઈન્જેકશનો આપવા પડશે.”

”તે એમાં વાટ કોની જોવાની સે ?” બાઈ બોલી: ”કરી ઘો દાખલ તમતમારે !”

હવે ડોકટરનું કામ પૂરું થયું. વોર્ડબોય મગનનું કાર્યક્ષેત્ર શરૂ થયું. મગને બાઈને ફોડ પાડયો: ”બસો રૂપિયા ચાર્જ થશે. સાથે લાવી છો ?”

”ચારજ શેનો ? બસો રૂપિયા હોત તો આંઈ સરકારી દવાખાને શેના આવીયે ?”

”તો જા, રાહ કોની જુએ છે ? કોઈ વાતે સમજતી નથી. હાળી રોંચા જેવી જાત ! દવા સરકારી છે, પણ સારવાર તો ડોકટરની પોતાની છે ને ?”

બાઈ બિચારી રડી પડી. લાચાર હતી. નજર સામે છોકરો મુરઝાવાની અણી ઉપર હતો. સાડલાના છેડે બાંધેલી ગાંઠ ખોલતી એ બબડી હતી: ”બસો રૂપિયા તો નથી, પણ સો જેટલાં નીકળી રે’શે. મનમાં હતું કે આ નોટ નહીં વપરાય તો મોટા સોકરાની ફી અને સોપડા હાટુ કામ લાગશે, પણ…”

”એક મિનિટ ! મગન, એ બહેન પાસેથી એક પણ પૈસો ન લઈશ.” અવાજ ડો. રાજેશનો હતો: ”એને દાખલ કરી દે.”

”પણ સાહેબ, અહીં તો રીવાજ છે…”

”રીવાજ નથી, એ રીશ્વત છે અને મારે એવો એક પણ પૈસો ન જોઈએ. હવે પછી કયારેય કોઈપણ દરદી પાસે મારા માટે કશું પણ ન માગીશ.”

ઓ.પી.ડી.માં સોપો પડી ગયો. બીજા ડોકટરો પાસે ભીડ હતી. એ આ બાજુ વળી ગઈ. એક સામટી ત્રણ દુકાનો બંધ થઈ ગઈ. માત્ર એક સારવારનું ક્ષેત્ર ધમધમતું બની ગયું.

એ સાંજે સાથી તબીબોએ તકરાર કરી, પણ રાજેશ ટસનો મસ ન થયો: ”હું તમને નહીં રોકું. તમે મને ન ટોકશો. પેલા પણ બીજું શું કરી શકે ? માથા કૂટીને પાછા ગયા.

અને ડો. રાજેશના દિમાગમાં જમા થયેલું ઝેરનું શું થયું ? એણે ઘડી રાખેલાં સપનાંનું શું ?

આજે પા સદિની નોકરી પૂરી કર્યા પછી હજી પણ માત્ર એક સ્કૂટર જ વસાવી શકેલો રાજેશ મને મળ્યો, ત્યારે કહેતો હતો :”હું ગરીબ હતો એ મારો પ્રોબ્લેમ હતો. એની સાથે બિચારા દરદીઓને શો સંબંધ ? એ બધાં પણ ગરીબ જ છેને ? એક ભૂતપૂર્વ ભીખારી બીજા વર્તમાન ભીખારીઓને લૂંટીને ધનવાન કેવી રીતે બની શકે ? અને રહી વાત મારા અરમાનોની, તો મિત્ર ! હું સુખી છું. વર્લ્ડ ટૂર પર જવાની ઈચ્છા થાય છે ત્યારે ગામના વગડા સુધી લટાર મારી આવું છું. ઓડકાર આવી જાય છે. ભોજનમાં ફરક હોઈ શકે છે, તૃપ્તિમાં નહીં… !”

(શીર્ષક પંકિત: મુકેશ જોષી)

(http://www.gujaratiliterature.wordpress.com માંથી )

  1. Saurabh Soni
    August 11, 2010 at 9:53 PM

    Vah….Vah…. Jabardast yaar…… Hu khus 6u k aaapda samaj ma aava loko pan rahe 6….. Tame bau j motu kaam kari rahya 6o …yaar…..

  2. February 17, 2011 at 12:47 PM

    Really nice ones… once again thanks for sharing.

    • February 17, 2011 at 10:34 PM

      પારુબહેન,
      ડૉ.શરદભાઇ ઠાકરની નવલિકાઓ એટલા માટે જ મુકેલી છે કે જેથી કોઇ એમના ચાહકને નવરાશે વાંચવું હોય તો વાંચી શકે.
      આભાર…

  1. No trackbacks yet.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: